Ο πόλεμος φθοράς ΗΠΑ-Ισραήλ vs Ιράν

Η ισραηλινο-αμερικανική επιχείρηση μετατράπηκε γρήγορα σε πόλεμο φθοράς, το αποτέλεσμα του οποίου εξαρτάται από τα αποθέματα πυραύλων του Ιράν και τα συστήματα αεράμυνας των γειτόνων του.

Σε απάντηση στις επιθέσεις του συνασπισμού ΗΠΑ-Ισραήλ, το Ιράν εφάρμοσε μια στρατηγική φθοράς, την οποία υλοποιεί σε δύο μέτωπα. Αφενός, η Τεχεράνη προσπαθεί να διαταράξει το παγκόσμιο εμπόριο πετρελαίου και φυσικού αερίου για να εξαναγκάσει την κυβέρνηση Τραμπ να τερματίσει τις επιθέσεις. Αυτό το σχέδιο έχει ήδη σε μεγάλο βαθμό επιτύχει, γεγονός που αντικατοπτρίζεται στην απότομη αύξηση των τιμών του πετρελαίου - αυτός είναι ο λόγος που τα καμικάζι drones του Ιράν στοχεύουν δεξαμενόπλοια και πετρελαϊκές υποδομές του Κόλπου.

Αφετέρου, το Ιράν «ανταλλάσσει» τους φθηνούς και πολυάριθμους βαλλιστικούς πυραύλους του με ακριβά αναχαιτιστικά μέσα που χρησιμοποιούν τα συστήματα αεράμυνας γειτονικών χωρών. Η Τεχεράνη εφάρμοσε ήδη αυτήν την τακτική τον Ιούνιο του 2025, όταν η εξάντληση των αντιπυραυλικών αποθεμάτων του Ισραήλ και της συμμαχίας της Μέσης Ανατολής υπό την ηγεσία των ΗΠΑ τους ανάγκασε να σταματήσουν τις επιθέσεις. Τώρα, τα κράτη του Κόλπου χρησιμοποιούν επίσης τα αμερικανικής κατασκευής αναχαιτιστικά συστήματα. Οι δαπάνες στις δύο εβδομάδες του πολέμου πιθανότατα έχουν ήδη ξεπεράσει την ετήσια παραγωγή του κόσμου. Αλλά το ίδιο το Ιράν υποφέρει από εξάντληση: το Ισραήλ και οι ΗΠΑ καταστρέφουν συστηματικά τις πυραυλικές του δυνάμεις. Ο μέσος αριθμός πυραύλων που εκτοξεύει το Ιράν έχει ήδη μειωθεί απότομα. Ωστόσο, ακόμη και με την τρέχουσα ένταση των επιθέσεων, τα αποθέματα αεράμυνας των κρατών του Κόλπου θα διαρκέσουν μόνο ένα μήνα και είναι απίθανο το Ιράν να σταματήσει τις επιθέσεις του μετά από αυτό. Επιπλέον, η αντιπαράθεση στον αέρα, πάνω από τον Περσικό Κόλπο, έχει ήδη οδηγήσει σε παγκόσμια έλλειψη πυραύλων αναχαίτισης για συστήματα αεράμυνας παγκοσμίως, η οποία θα είναι δύσκολο να αναπληρωθεί ακόμη και αν ο πόλεμος τελειώσει αύριο.

Γιατί το Ιράν επιτίθεται στις χώρες του Περσικού Κόλπου; Και πώς αμύνονται;

Η Τεχεράνη έχει εμπλέξει όλες τις χώρες του Περσικού Κόλπου στον πόλεμο - ακόμη και το Ομάν, το οποίο είχε προσπαθήσει να παραμείνει ουδέτερο και να μεσολαβήσει στις διαπραγματεύσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες μέχρι το τέλος. Ο στόχος είναι διττός: να σπείρει χάος στις παγκόσμιες αγορές πετρελαίου και φυσικού αερίου για να αναγκάσει τις Ηνωμένες Πολιτείες να τερματίσουν τον πόλεμο, αλλά και να δαπανήσουν πόρους (κυρίως ακριβά πυρομαχικά) για την υπεράσπιση των χωρών του Κόλπου. Η εξάντληση των οπλικών αποθεμάτων του θα μπορούσε επίσης να αναγκάσει την Ουάσινγκτον να υποχωρήσει, ανεξάρτητα από τις τιμές του πετρελαίου.

Το Ιράν έχει υπολογίσει ότι, ενόψει μιας πλήρους σύγκρουσης με το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες, η επίθεση στους δικούς του γείτονες  θα μπορούσε να είναι πιο αποτελεσματική από το να χτυπήσει μόνο το Ισραήλ, όπως έκανε κατά τη διάρκεια προηγούμενων αεροπορικών πολέμων το 2024 και το 2025. Ένα μεγάλο οπλοστάσιο βαλλιστικών πυραύλων μικρής εμβέλειας, οι οποίοι απλώς δεν είναι σε θέση να φτάσουν στο Ισραήλ, θα μπορούσε να δαπανηθεί στις χώρες του Κόλπου. Οι χώρες της περιοχής προετοιμάζονται εδώ και καιρό για ιρανικές πυραυλικές επιθέσεις, και πολλές έχουν αγοράσει συστήματα αντιπυραυλικής άμυνας Patriot από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Επιπλέον, τα ΗΑΕ και η Σαουδική Αραβία έχουν αγοράσει πιο προηγμένα συστήματα Terminal High Altitude Area Defense (THAAD) από την Ουάσινγκτον. Τα κράτη του Κόλπου έχουν επίσης αγοράσει πυραύλους αναχαίτισης για όλα αυτά τα συστήματα.

Στις επιθέσεις του στο Ισραήλ, το Ιράν χρησιμοποιεί πιο προηγμένους και ταχύτερους πυραύλους μεσαίου βεληνεκούς (συμπεριλαμβανομένων εκείνων με κεφαλές διασποράς). Τα συστήματα Patriot είναι αναποτελεσματικά έναντι αυτών των πυραύλων, επομένως το Ισραήλ έχει αντικαταστήσει τους Patriot του με το σύστημα Arrow-3, που αναπτύχθηκε από κοινού με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Το σύστημα David's Sling είναι υπεύθυνο για την αντιμετώπιση «απλούστερων» πυραύλων. Επιπλέον, οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν αναπτύξει συστήματα THAAD στο Ισραήλ και την Ιορδανία, και αναχαιτιστές SM-3/SM-6 σε πλοία στη Μεσόγειο. Αλλά παρόλο που το Ιράν δεν εκτοξεύει εκατοντάδες πυραύλους στο Ισραήλ αυτή τη φορά, η αεράμυνα του Ισραήλ δεν είναι απόλυτα αποτελεσματική - περισσότεροι από 30 ιρανικοί πύραυλοι είναι γνωστό ότι έχουν εκραγεί εντός της χώρας (και αυτό δεν περιλαμβάνει τα πυρομαχικά που εκτοξεύτηκαν από τη Χεζμπολάχ από τον Λίβανο). Σύμφωνα με επίσημα ισραηλινά στοιχεία, περίπου το 90% των πυραύλων που εκτοξεύτηκαν αναχαιτίστηκαν.

Τα κράτη του Κόλπου συνειδητοποίησαν γρήγορα ότι οι ιρανικοί πύραυλοι δεν ήταν το μόνο τους πρόβλημα. Τα γεωγραφικά χαρακτηριστικά τα καθιστούν -καθώς και τα σκάφη στα ανοικτά των ακτών τους και στο Στενό του Ορμούζ- ευάλωτα σε επιθέσεις από drones αυτοκτονίας κλάσης Shahed.

Πριν από την τρέχουσα σύγκρουση, αυτό το πρόβλημα είχε υποτιμηθεί λόγω της εμπειρίας από προηγούμενες «ανταλλαγές κτυπημάτων» με το Ιράν: το Ισραήλ (με την αεροπορική υποστήριξη των ΗΠΑ και της Ιορδανίας) κατέρριψε με επιτυχία όλα τα ιρανικά drones κατά τη διάρκεια ανταλλαγών επιθέσεων το 2024 και το 2025. Τότε, αυτό ήταν δυνατό λόγω της απόστασης της χώρας από το Ιράν και του μικρού της μεγέθους: χρειάζονταν πολλές ώρες στα drones για να φτάσουν στα σύνορά της. Αυτό επέτρεπε στις ισραηλινές και συμμαχικές αεροπορικές δυνάμεις να επιτίθενται σε drones που εκτοξεύονταν από το Ιράν σε πολλά κύματα. Οι χώρες του Κόλπου δεν έχουν τέτοια γεωγραφικά πλεονεκτήματα: οι πύραυλοι Shahed που εκτοξεύονταν από την άλλη πλευρά του Περσικού Κόλπου καλύπτουν την απόσταση μέχρι τις πόλεις στα ΗΑΕ, το Κατάρ, το Κουβέιτ και το Μπαχρέιν σχετικά γρήγορα. Επιπλέον, επειδή οι χώρες του Κόλπου έχουν μεγάλες ακτογραμμές, τα ιρανικά UAV μπορούν να επιτεθούν από πολλαπλές κατευθύνσεις, περιπλέκοντας την άμυνα.

Σύμφωνα με το Υπουργείο Άμυνας των ΗΑΕ (το οποίο μέχρι πρόσφατα δημοσίευε καθημερινά στοιχεία για τις επιτυχίες της αεράμυνάς του), το 93% των drones που εκτοξεύτηκαν εναντίον τους καταρρίφθηκαν τις πρώτες 12 ημέρες του πολέμου. Αυτό είναι ένα υψηλό ποσοστό επιτυχίας σε σύγκριση, για παράδειγμα, με την Ουκρανία, όπου το 80-90% των ρωσικών drones μεγάλου βεληνεκούς έχουν καταρριφθεί πρόσφατα. Ωστόσο, στις 10 Μαρτίου, το ποσοστό των αναχαιτισμένων drones μειώθηκε απότομα (στο 74%), μετά το οποίο το Υπουργείο Άμυνας των ΗΑΕ σταμάτησε να δημοσιεύει τον αριθμό των drones που εκτοξεύτηκαν εναντίον της χώρας. (Αξίζει να θυμόμαστε ότι τόσο τα δεδομένα των ΗΑΕ όσο και της Ουκρανίας, ειδικά όσον αφορά τους πυραύλους και τα drones που εκτοξεύτηκαν από τον εχθρό, δεν μπορούν να ληφθούν άκριτα: κατά τη διάρκεια του πολέμου, κάθε χώρα τείνει να υπερβάλει για τις δικές της επιτυχίες και να υποβαθμίζει εκείνες του εχθρού.)

Έτσι, τα εμπλεκόμενα μέρη στην αντιπαράθεση με το Ιράν (τόσο τα ενεργά - το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες - όσο και τα "παθητικά" - τα κράτη του Κόλπου) βρίσκονται σε μια δύσκολη κατάσταση, η οποία, ωστόσο, βελτιώνεται σταδιακά: η κατανάλωση σπάνιων πυραύλων αναχαίτισης ήταν αρχικά ανησυχητικά υψηλή, αλλά έχει μειωθεί καθώς η ένταση των ιρανικών επιθέσεων έχει μειωθεί. Το Ισραήλ παραμένει ουσιαστικά άτρωτο στα ιρανικά drones, αλλά τα κράτη του Κόλπου υποφέρουν από επιθέσεις UAV, παρά την κατάρριψη των περισσότερων από αυτά που εκτοξεύτηκαν από το Ιράν.

Αυτό που είναι σημαντικό εδώ είναι οι διαφορετικές προσεγγίσεις που υιοθετούν το Ισραήλ και οι Άραβες γείτονες του Ιράν στους κινδύνους που θέτει ο τρέχων πόλεμος: ενώ το πρώτο είναι πρόθυμο να ανεχθεί μεμονωμένες επιτυχημένες επιθέσεις, οι δεύτεροι θα προτιμούσαν να αποφύγουν τυχόν επιθέσεις στο έδαφός τους. Χρειάζονται είτε να τελειώσει ο πόλεμος είτε να μπορέσουν να επιστρέψουν στην ειρηνική ζωή υπό την προστασία μιας ομπρέλας αεράμυνας. Τα κράτη του Κόλπου το χρειάζονται αυτό λόγω των ιδιαιτεροτήτων των οικονομιών τους: οι εξαγωγές ενέργειας, η διαμετακόμιση μέσω των μεγαλύτερων αεροπορικών κόμβων του κόσμου και ο τουρισμός είναι ιδιαίτερα ευάλωτα σε πιθανές επιθέσεις. Προς το παρόν, και οι δύο επιλογές δεν είναι διαθέσιμες σε αυτά. Ωστόσο, το χειρότερο σενάριο στο μυαλό των κρατών του Κόλπου είναι η Αμερική και το Ισραήλ να σταματήσουν την επιχείρηση πριν καταστραφεί εντελώς το πυραυλικό πρόγραμμα του Ιράν, αφήνοντας τους γείτονες του Ιράν χωρίς τα αποθέματά τους σε πυραύλους αναχαίτισης και καμία πιθανότητα να αποκτήσουν γρήγορα νέους.

Είναι πιθανή μια σοβαρή έλλειψη πυρομαχικών αεράμυνας;

Ναι—αλλά μόνο εάν ο πόλεμος διαρκέσει πολύ και το Ιράν διατηρήσει την ικανότητά του να εκτοξεύει βαλλιστικούς πυραύλους.

Τις πρώτες μέρες, το Ιράν εκτόξευσε εκατοντάδες πυραύλους στους γείτονές του. Με μέσο κόστος 2,5 αναχαιτιστικών πυραύλων ανά βαλλιστικό πύραυλο, τα αποθέματα αεράμυνας των κρατών του Κόλπου θα μπορούσαν να είχαν εξαντληθεί σε μερικές εβδομάδες με τέτοια ένταση επιθέσεων. Ωστόσο, η ένταση των επιθέσεων σύντομα μειώθηκε σημαντικά: τώρα ο αριθμός των πυραύλων που εκτοξεύονται είναι στις λίγες δεκάδες την ημέρα και σχεδόν όλοι τους αναχαιτίζονται από συστήματα αεράμυνας/πυραυλικής άμυνας. Αυτό μπορεί να κριθεί όχι μόνο από επίσημες πληροφορίες από τις κυβερνήσεις των χωρών που δέχτηκαν επίθεση, αλλά και από αντικειμενικές συνέπειες: οι κάτοικοι της περιοχής δημοσιεύουν πρόσφατα βίντεο επιτυχημένων επιθέσεων με μη επανδρωμένα αεροσκάφη, αλλά οι επιθέσεις με βαλλιστικούς πυραύλους γίνονται όλο και πιο σπάνιες.

Πριν από την έναρξη αυτού του πολέμου, τα κράτη του Κόλπου παρήγγειλαν ένα σημαντικό απόθεμα αναχαιτιστικών πυραύλων από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι ΗΠΑ, οι οποίες έχουν βάσεις στην περιοχή, έχουν επίσης αναπτύξει εκεί τα συστήματα πυραυλικής άμυνας και τα αποθέματα πυραύλων τους.

Έτσι, η Σαουδική Αραβία υπέγραψε συμβάσεις για την παραλαβή 2.500 πυραύλων (συμπεριλαμβανομένων πολύ ακριβών αναχαιτιστικών πυραύλων για συστοιχίες THAAD), τα ΗΑΕ και το Κατάρ αγόρασαν περίπου χίλιους πυραύλους ο καθένας, και το Κουβέιτ και το Μπαχρέιν αρκετές εκατοντάδες μαζί. Αυτός ο αριθμός αναχαιτιστικών πυραύλων είναι «στα χαρτιά», δηλαδή, καθορίζεται στις συμβάσεις. Ο πραγματικός αριθμός των αναχαιτιστικών πυραύλων που παραδόθηκε είναι άγνωστος. Πιστεύεται ότι το 50-80% των πυραύλων που παραγγέλθηκαν παραλήφθηκαν πριν από τις επιθέσεις, γράφει ο Fabian Hoffmann, ερευνητής πυραυλικών προγραμμάτων στο Πανεπιστήμιο του Όσλο.

Οι αμερικανικές δυνάμεις αεράμυνας και πυραυλικής άμυνας ήταν παρούσες στον Κόλπο, κυρίως εξοπλισμένες με συστήματα THAAD. Μετά την κλιμάκωση των εντάσεων με το Ιράν το 2024-2025, οι ΗΠΑ μετέφεραν επίσης αρκετές συστοιχίες Patriot με άγνωστο αριθμό πυραύλων (πιθανώς εκατοντάδες) στις βάσεις τους στον Κόλπο. Τις πρώτες 12 ημέρες του πολέμου, το Ιράν εκτόξευσε πάνω από 500 βαλλιστικούς πυραύλους σε κράτη του Κόλπου και αμερικανικές βάσεις, εκ των οποίων περίπου 50 έπληξαν τους στόχους τους. Οι υπόλοιποι καταρρίφθηκαν ή έπεσαν στη θάλασσα, σύμφωνα με τις κυβερνήσεις του Κόλπου. Αν υποθέσουμε ότι, κατά μέσο όρο, χρειάζονται 2,5 αναχαιτιστικά για να καταστραφεί ένας πύραυλος (πολλά εξουδετερώνονται από ένα αναχαιτιστικό, αλλά μερικές φορές ούτε 3 δεν είναι αρκετά), τότε αποδεικνύεται ότι πάνω από 1.100-1.250 αναχαιτιστικά έχουν δαπανηθεί κατά τη διάρκεια του τρέχοντος πολέμου (εξαιρουμένων των τελευταίων ημερών, για τις οποίες δεν υπάρχουν δεδομένα).

Αυτός ο αριθμός αντιπροσωπεύει μεταξύ του ενός τρίτου και του μισού ολόκληρου του αποθέματος πυρομαχικών για συστήματα πυραυλικής άμυνας του Κόλπου (με πραγματικές παραδόσεις 80-50% των παραγγελθέντων πυραύλων, αντίστοιχα). Φυσικά, οι χώρες της περιοχής δεν μπορούσαν να αντέξουν οικονομικά να συνεχίσουν αυτόν τον ρυθμό κατανάλωσης πυρομαχικών: υπήρχε ο κίνδυνος να μείνουν χωρίς σύστημα πυραυλικής άμυνας υπό επίθεση από δεκάδες ιρανικούς πυραύλους. Προφανώς, οι Αμερικανοί και Ισραηλινοί σχεδιαστές του πολέμου το κατάλαβαν αυτό εκ των προτέρων και έτσι επικεντρώθηκαν στην ταχεία καταστροφή των ιρανικών εκτοξευτών πυραύλων, των αποθηκών πυρομαχικών και των υπόγειων βάσεων πυραύλων. Σύμφωνα με τα αμερικανικά μέσα ενημέρωσης, το Γενικό Επιτελείο των ΗΠΑ προειδοποίησε τον Λευκό Οίκο ακόμη και πριν από την έναρξη του νέου πολέμου ότι το πρόβλημα της ταχείας εξάντλησης των αναχαιτιστικών θα μπορούσε να αποδειχθεί οξύ. Το Ισραήλ αναφέρει τώρα ότι έχει ήδη καταστρέψει το μεγαλύτερο μέρος των πυραυλικών δυνάμεων του Ιράν. Δεκάδες βίντεο έχουν δημοσιευτεί και δείχνουν την καταστροφή εκτοξευτών, αποθηκών πυραύλων και εργοστασίων παραγωγής.

Πράγματι, μετά τις πρώτες ημέρες του πολέμου, όταν το Ιράν εκτόξευσε εκατοντάδες πυραύλους σε στόχους σε όλη τη Μέση Ανατολή, η ένταση των επιθέσεων μειώθηκε γρήγορα. Τώρα, τα ίδια τα ΗΑΕ αναφέρουν ότι εκτοξεύουν μεταξύ 5 και 15 βαλλιστικών πυραύλων την ημέρα.

Ωστόσο, εκτός από την εξάντληση των ιρανικών δυνάμεων (κάτι που πιθανότατα ισχύει), η μείωση της έντασης θα μπορούσε επίσης να οφείλεται στην σκόπιμη άρνηση της Τεχεράνης να εντείνει την εκστρατεία επιθέσεων: αναγνωρίζοντας ότι ο πόλεμος θα μπορούσε να διαρκέσει πολύ, οι ιρανικές αρχές προτιμούν να εξαντλούν αργά - αλλά μέρα με τη μέρα - το απόθεμα των αμερικανικής κατασκευής αναχαιτιστικών πυραύλων.

Μετά από μερικές εβδομάδες ιρανικών πυραυλικών επιθέσεων χαμηλής έντασης (που απαιτούσαν τη χρήση αρκετών δεκάδων αναχαιτιστικών πυραύλων την ημέρα), το απόθεμα των αναχαιτιστικών πυραύλων θα μπορούσε να εξαντληθεί επικίνδυνα.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες (πιθανώς υπό την πίεση των αραβικών χωρών) λαμβάνουν προληπτικά μέτρα. Αμερικανικοί πύραυλοι και συστήματα Patriot και THAAD μεταφέρονται από τη Νότια Κορέα στον Κόλπο. Επιπλέον, στα τέλη Ιανουαρίου, οι ΗΠΑ υπέγραψαν συμφωνία για την προμήθεια στη Σαουδική Αραβία 730 αναχαιτιστικών πυραύλων PAC-3 MSE για το σύστημα Patriot. Αυτό θα μπορούσε να σημαίνει ότι το Βασίλειο, το οποίο υπέστη τις λιγότερες επιπτώσεις από πυραυλικές επιθέσεις μεταξύ των γειτόνων του και διαθέτει τα μεγαλύτερα αποθέματα αναχαιτιστικών πυραύλων, θα μπορούσε πλέον να μοιράζεται τους πυραύλους με εγγύηση μελλοντικής αναπλήρωσης.

Είναι πιθανό ότι μια πραγματικά σοβαρή έλλειψη αναχαιτιστικών συστημάτων, ικανή να αποτρέψει τις ΗΠΑ και το Ισραήλ από το να διεξάγουν έναν πόλεμο φθοράς, δεν θα επιτευχθεί. Το Ιράν θα μπορούσε να ξεμείνει από πυραύλους και εκτοξευτές πριν οι σύμμαχοί του αναγκαστούν να υποχωρήσουν. Αλλά η παγκόσμια αγορά βαλλιστικής πυραυλικής άμυνας θα αντιμετωπίσει δύσκολες στιγμές ακόμη και σε αυτή την περίπτωση - και ακόμη και μετά το τέλος του πολέμου. Τα κράτη του Κόλπου θα θελήσουν να αναπληρώσουν τα αποθέματά τους το συντομότερο δυνατό - ειδικά εάν η αεροπορική μάχη δεν οδηγήσει στην πλήρη συνθηκολόγηση του Ιράν. Η ικανότητά τους να το κάνουν, ωστόσο, είναι σοβαρά περιορισμένη. Σύμφωνα με τα τρέχοντα σχέδια, οι ΗΠΑ θα είναι σε θέση να παράγουν μόνο 650 αναχαιτιστικά συστήματα PAC-3 MSE για συστήματα Patriot έως το 2027, μετά από μια σημαντική επέκταση των εργοστασίων τους. Η παραγωγή αναμένεται να φτάσει τα 2.000 ετησίως μόνο μέχρι τη δεκαετία του 2030. Τα αναχαιτιστικά συστήματα Talon για το σύστημα THAAD παράγονται επί του παρόντος με ακόμη χαμηλότερους ρυθμούς - 90 ετησίως - με ένα αισιόδοξο σχέδιο για αύξηση των παραδόσεων τέσσερις έως πέντε φορές.

Σαφώς, η ζήτηση για συστήματα αεράμυνας και τα αναχαιτιστικά συστήματα τους θα συνεχίσει να υπερβαίνει την προσφορά για μεγάλο χρονικό διάστημα. Η Ουκρανία, η οποία έχει καλές πιθανότητες να βρεθεί στο τέλος της ουράς για να παραλάβει νέα αναχαιτιστικά, θα μπορούσε να είναι ο κύριος χαμένος σε αυτήν την κρίση.

πηγή: https://meduza.io/feature/2026/03/14/operatsiya-izrailya-i-ssha-bystro-prevratilas-v-voynu-na-istoschenie-ishod-kotoroy-zavisit-ot-zapasov-raket-u-irana-i-sistem-pvo-u-ego-sosedey

Στο μεταίχμιο της Ιστορίας

Η γενιά του μεταίχμιου, Συλλογικό, Κοράλι, 2025 

Σωτήρης Δημόπουλος: Στο μεταίχμιο της Ιστορίας - μια απόπειρα προσέγγισης των εμπειριών και των αντιφάσεων της γενιάς που γεννήθηκε τη δεκαετία του 1960 

Οι Ρώσοι είναι ένας ευρωπαϊκός λαός με ευρασιατικό πεπρωμένο

Ίγκορ Καραούλοφ, ποιητής, δημοσιολόγος

 

Πρόσφατα, η συζήτηση για τον ευρασιανισμό έχει ενταθεί στη ρωσική μπλογκόσφαιρα. Ενώ αυτή η συζήτηση ήταν προηγουμένως σε μεγάλο βαθμό θεωρητική, σήμερα και οι δύο πλευρές φωνάζουν, όπως συνηθιζόταν σε άλλους αιώνες: «Ο λόγος και η πράξη ανήκουν στον κυρίαρχο!»

Οι αντίπαλοι των ευρασιανιστών τους κατηγορούν ότι επιδιώκουν να «υποτάξουν τη Ρωσία στον ισλαμικό κόσμο». Αλλά και οι υποστηρικτές του ευρασιανισμού δεν μένουν πίσω, χαρακτηρίζοντας τους αντιπάλους τους πράκτορες των Ευρωπαίων ανταγωνιστών μας, που επιδιώκουν να φέρουν σε αντιπαράθεση τη Ρωσία με τα κράτη της Κεντρικής Ασίας και του Παγκόσμιου Νότου/Ανατολής γενικότερα.

Μου φαίνεται ότι αν αναζητούμε την ιστορική αλήθεια, θα πρέπει να αφήσουμε στην άκρη τους τρέχοντες πολιτικούς και, κυρίως, τους αστυνομικούς στόχους και να εξετάσουμε αντικειμενικά αυτό το ζήτημα.

Ο Ευρασιανισμός έχει διάφορες αποχρώσεις, αλλά σήμερα θεωρείται γενικά ότι περιλαμβάνει δύο θέσεις. Πρώτον, ότι ο ρωσικός λαός δεν είναι πραγματικά ευρωπαϊκός, καθώς προέκυψε από μια σύνθεση σλαβικών και τουρκικών (τουρανικών) στοιχείων. Δεύτερον, ότι το ρωσικό κράτος δεν είναι κληρονόμος των Ρως του Κιέβου, αλλά της αυτοκρατορίας του Τζένγκις Χαν. Και οι δύο θέσεις μου φαίνονται αβάσιμες.

Όταν συζητάμε για τον Ευρασιανισμό, είναι εύκολο να υποτιμήσουμε τον ρόλο της θρησκείας. Σήμερα, σε μια κοσμική εποχή, η συμβολή της στον καθορισμό της ταυτότητας είναι πολύ μικρότερη από ό,τι ήταν στον Μεσαίωνα. Στις μέρες μας, μπορεί κανείς να είναι Ρώσος και όμως να πιστεύει στον Αχούρα Μάζδα, να γοητεύεται από τον Βουδισμό ή να δηλώνει αγνωστικιστής. Είναι πλέον συνηθισμένο να λέμε ότι ο Θεός είναι ο ίδιος για όλους και ότι όλες οι θρησκείες διδάσκουν το ίδιο πράγμα. Για τους προγόνους μας ήταν διαφορετικά: το να είσαι Ρώσος σήμαινε απαραίτητα ότι ήσουν Ορθόδοξος. Η διάκριση μεταξύ «φίλου ή εχθρού» βασιζόταν κυρίως σε αυτό το χαρακτηριστικό.

Το να είσαι πιστός στον λαό σου σήμαινε, πρώτα απ’ όλα, να μην προδίδεις την πίστη σου. Και παρόλο που η Ορθοδοξία διαφοροποιούσε τους Ρώσους από τους περισσότερους ευρωπαϊκούς λαούς, αυτή καθαυτή δεν έφερε με κανέναν τρόπο τους Ρώσους πιο κοντά ούτε στον αρχικό Τενγκρισμό των Μογγόλων, ούτε στο Ισλάμ, το οποίο αργότερα έγινε η θρησκεία της Ορδής.

Φυσικά, οι Μουσουλμάνοι νομάδες, όταν αιχμαλώτιζαν Ρώσους, τους προσηλύτιζαν βίαια στην πίστη τους. Αλλά εκείνοι οι άνθρωποι έπαψαν να είναι Ρώσοι. Ομοίως, οι Τάταροι πρόγονοι των Τουργκένιεφ και των Τσααντάγιεφ, όταν προσηλυτίστηκαν στην Ορθοδοξία, έγιναν μέρος της ρωσικής αριστοκρατίας και, τελικά, του ρωσικού λαού.

Πώς μπορεί κανείς να πει ότι οι Ρώσοι έχουν εξίσου σλαβικές και τουρκικές ρίζες, αν κατά τη διάρκεια δυόμισι αιώνων ζυγού (ή, αν δεν σας αρέσει η λέξη «ζυγός», η ύπαρξή τους ως μέρος της πολυεθνικής Χρυσής Ορδής), διατήρησαν αυστηρά την πίστη τους, χωρίς να θέτουν σε κίνδυνο ούτε τη θεωρία ούτε την πράξη; Ενώ, για παράδειγμα, οι επιτυχίες του γειτονικού Αραβικού Χαλιφάτου ενέπνευσαν στους Βυζαντινούς την εικονομαχία.

Ούτε κατά τη διάρκεια της υποτέλειάς τους στην Ορδή, ούτε κατά την επέκταση προς τα ανατολικά και τα νότια σε πρώην εδάφη της Ορδής, οι Ρώσοι δεν ανέπτυξαν καμία μικτή, συγκρητική πίστη. Φτάνοντας στην περιοχή του Βόλγα και στη Σιβηρία, οι Ρώσοι έχτισαν ορθόδοξες εκκλησίες, αν και επέτρεψαν επίσης την κατασκευή τζαμιών και παγόδων. Επιπλέον, η θρησκευτική ανοχή των Ρώσων, σε σύγκριση με τους λαούς της Δυτικής Ευρώπης, οι οποίοι επέβαλαν την πίστη τους σε κάθε ήπειρο με φωτιά και σπαθί, μπορεί προφανώς να θεωρηθεί πραγματικά μια ευεργετική κληρονομιά της Ορδής.

Φυσικά, οι Ρώσοι υιοθέτησαν τα καλύτερα από τους γειτονικούς λαούς, ειδικά όταν έμαθαν να ζουν σε νέα, άγνωστα τοπία, είτε πρόκειται για τη στέπα, την τάιγκα είτε για την τούνδρα. Πράγματι, «καφτάνι», «ντένγκι» [χρήματα], «σαράι» και εκατοντάδες άλλες λέξεις στη γλώσσα μας είναι δάνεια από τους τουρκικούς λαούς. Και όταν χρειάστηκαν άλλες λέξεις, όπως «farvater» [δίαυλος], «posta» [ταχυδρομείο] ή «παλτό», οι Ρώσοι τις πήραν από άλλους λαούς.

Τα δάνεια στην καθημερινή ζωή και τη γλώσσα σπάνια επηρεάζουν τον πυρήνα ενός πολιτισμού. Αν ο Μάρκο Πόλο όντως έφερε στους Ιταλούς από την Κίνα τη συνταγή για ραβιόλια, αυτό με κανέναν τρόπο δεν καθιστά την ιταλική κουλτούρα ευρασιατική. Οι Ευρωπαίοι και οι εγχώριοι ρωσοφοβικοί μιλούν εδώ και αιώνες για «ασιατικά ήθη» που υποτίθεται ότι υιοθέτησαν οι Ρώσοι κατά τη διάρκεια του ζυγού, αλλά η εμπειρία της ζωής υπό την Ορδή είχε τόσο μικρό αντίκτυπο στα πολιτικά θεμέλια της κοινωνίας όσο και στα θρησκευτικά. Είναι ενδεικτικό ότι οι χάνοι της Ορδής στη Ρωσία ονομάζονταν «τσάροι», δηλαδή Καίσαρες, αλλά κανείς δεν θα σκεφτόταν να αποκαλέσει τον επικεφαλής της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας «μεγάλο χάνο». Αυτό καταδεικνύει ότι οι πολιτικές συντεταγμένες των Ρώσων εκείνης της εποχής δεν είχαν μετατοπιστεί προς την Ασία.

Έχοντας αρχίσει να κατακτά την περιοχή που προηγουμένως ελεγχόταν από την Ορδή, το ρωσικό κράτος δεν υιοθέτησε το πολιτικό πρότυπο της Ορδής. Η Μόσχα, η οποία έγινε η πρωτεύουσα ενός ισχυρού ανεξάρτητου κράτους, θεωρούνταν από τους συγχρόνους της ως η Τρίτη Ρώμη, όχι ένα τρίτο Καρακορούμ [πρωτεύουσα των Μογγόλων από το 1235 έως το 1260]. Έτσι, η άποψη των Ευρασιανιστών για τη Ρωσία ως κληρονόμο της αυτοκρατορίας του Τζένγκις Χαν είναι εντελώς ανυπόστατη ιστορικά.

Οι Ρώσοι είναι ένας εγγενώς ευρωπαϊκός λαός, προορισμένος να ενώσει και να αναπτύξει τις απέραντες εκτάσεις της βόρειας Ευρασίας. Θα μπορούσε ένας άλλος λαός να πάρει τη θέση τους; Πιστεύω ότι θα μπορούσαν να ήταν οι Πολωνοί. Είναι αλήθεια ότι θα έπρεπε πρώτα να υποτάξουν τη βορειοανατολική Ρωσία, αλλά απέτυχαν. Παρ' όλα αυτά, αξίζει να σημειωθεί ο σημαντικός ρόλος των Πολωνών, συμπεριλαμβανομένων των εξόριστων, στην ανάπτυξη του ασιατικού τμήματος της Ρωσίας. Αυτό υποδηλώνει ότι αυτός ο λαός έχει επίσης μια προτίμηση για άλλες, ευρύτερες, χωρικές κλίμακες. Δεν υπάρχει μεγάλη απόσταση μεταξύ του Αλεξάντερ Γιόζεφ Λισόφσκι, ενός στρατιωτικού που έσπειρε τον φόβο στα ρωσικά εδάφη κατά την εποχή των ταραχών [δυναστική κρίση στη τσαρική Ρωσία 1598-1613, κατά την οποία οι Πολωνοί εισέβαλαν στα εδάφη της Μόσχας], και του Σοβιετικού ποιητή Καζιμίρ Λισόφσκι, ο οποίος ακούραστα ύμνησε τη Σιβηρία και την Άπω Ανατολή.

Ταυτόχρονα, τόσο η Πολωνολιθουανική Κοινοπολιτεία -Ρετς Ποσπολίτ- όσο και το Μεγάλο Δουκάτο της Λιθουανίας είχαν τις δικές τους εμπειρίες με την Ορδή, γεγονός που εξακολουθεί να είναι εμφανές στην ύπαρξη Πολωνών Τατάρων. Σε κάποια συγκεκριμένη ιστορική στιγμή, αυτά τα κράτη φαινόταν να έχουν μεγαλύτερη ισχύ, πόρους και δυνατότητες για ηπειρωτική επέκταση. Αλλά ήταν οι Μοσχοβίτες Ρως, οι οποίοι είχαν «χαθεί μεταξύ των Μορδοβίνων και των Τσουντς» [φινοουγγρικές φυλές] και είχαν ταπεινωθεί για πολύ καιρό από την εξάρτησή τους από την Ορδή, που, ξεκινώντας από τα τέλη του 15ου αιώνα, μπόρεσαν να φτάσουν στο μέγιστο των δυνατοτήτων τους και να ξεκινήσουν ένα μεγάλο ανατολικό ταξίδι.

Παρ' όλα αυτά, και παρά τον αντιεπιστημονισμό του, που είναι πιο εμφανής στα έργα του Λεβ Γκουμιλιόφ, ο Ευρασιανισμός θα φαίνεται πάντα πιο ελκυστικός από τη λατρεία της «λευκής χριστιανικής Ευρώπης». Επειδή δεν πρόκειται για επιστήμη. Πρόκειται για αγάπη, ελευθερία και ομορφιά.

Η σημερινή Ευρώπη είναι αποπνικτική, περιορισμένη και καταθλιπτική. Η ρωσική Ασία είναι μια εκπληκτική έκταση. Ο Ευρασιανισμός σαγηνεύει με την αγάπη του για τους ανοιχτούς ορίζοντες. «Το μονοπάτι μας - ένα βέλος της αρχαίας ταταρικής θέλησης - τρύπησε τα στήθη μας», έγραψε ο Αλεξάντερ Μπλοκ. Ιδού το ρωσικό παράδοξο: η Ορδή μας έφερε τη δουλεία και μάθαμε την ελευθερία από αυτήν.

Η ευρασιατική κοσμοθεωρία είναι ένα ρωσικό άνοιγμα στον κόσμο, μια ρωσική περιέργεια για τους άλλους λαούς, η οποία συνδέει όλη τη φυσική και εθνοτική ποικιλομορφία της χώρας μας σε έναν ενιαίο ρωσικό κόσμο. Ωστόσο, αυτή η προσπάθεια για τον άλλον δεν πρέπει να οδηγήσει στη διάλυση του άλλου. Τελικά, για να αλληλεπιδράσει κανείς δημιουργικά με άλλους λαούς, πρέπει να είναι ο ίδιος λαός, όχι ο συνδετικός ιστός ενός κράτους ή το πεδίο φολκλορικών δραστηριοτήτων. Επομένως, η ακεραιότητα του μεγάλου ευρασιατικού πολιτισμού μας εξαρτάται από την ταυτότητα των Ρώσων, ακριβώς ως ευρωπαϊκού λαού.

 

Πηγή: https://vz.ru/opinions/2025/12/19/1381172.html

Ο Υπερκαυκάσιος Κόμβος και το Μεγάλο Τουράν: Η βάση της Τουρκίας στο Αζερμπαϊτζάν, ο Τραμπ και η Σύνοδος Κορυφής στην Αλάσκα

Michael Sammari

 

Τις τελευταίες εβδομάδες έχουν συμβεί τόσα πολλά στον Νότιο Καύκασο, και μάλιστα κατά μήκος ολόκληρων των νότιων συνόρων της Ρωσίας, που είναι εύκολο να διακρίνει κανείς μια αλυσίδα διαδοχικών γεγονότων. Ωστόσο, όλα ξεκίνησαν με τον Αλίγιεφ. Με τα λόγια και τις πράξεις του, ο κόμβος συμφερόντων και αντιφάσεων του Νότιου Καυκάσου μεγάλωσε. Και τώρα μεγαλώνει ακόμη περισσσότερο με τον Τραμπ.

Μετά τη σημαντική ομιλία στις 19 Ιουλίου στο Χακέντι, στο τρίτο Φόρουμ της Σούσα, όπου ο Αλίγιεφ απάντησε σε ερώτηση του διάσημου Ουκρανού πολιτικού επιστήμονα Ντμίτρι Γκόρντον, αφού δέχθηκε την ευγνωμοσύνη του για την «υποστήριξη της κυριαρχίας της Ουκρανίας», καλώντας τους Ουκρανούς «να μην συμφωνήσουν στην κατοχή», ο πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν έκανε και είπε πολλά περισσότερα. Δέχθηκε στρατιωτικά σιρίτια από τα εθνικιστικά τάγματα, ενώ κάλεσε μια ουκρανική ομάδα δολιοφθοράς και αναγνώρισης που την έστειλε στην περιοχή Σιουνίκ της Αρμενίας. Επίσης, πέταξε στην Ουάσιγκτον για να υποσχεθεί στον Τραμπ το Νόμπελ Ειρήνης.

 

Τουρκική βάση στο Αζερμπαϊτζάν ως εγγύηση της «γέφυρας Τραμπ»

Ωστόσο, ίσως το πιο σημαντικό βήμα, που δεν έκανε αίσθηση καθώς δεν ήταν κάποια από τις επιδεικτικές του ενέργειες ή ομιλίες, αλλά εξετάζοντάς το με μακροπρόθεσμους στρατηγικούς όρους, είναι η υπογραφή μιας νέας αμυντικής συμφωνίας στην Κωνσταντινούπολη από τους υπουργούς Άμυνας του Αζερμπαϊτζάν και της Τουρκίας, μόλις τρεις ημέρες μετά την αξιομνημόνευτη ομιλία στο Χακέντι. Ήταν στο περιθώριο αυτής της εκδήλωσης που ακούστηκαν τα πιο ανησυχητικά και δυσάρεστα νέα για την πιθανή κατασκευή μιας τουρκικής στρατιωτικής βάσης στο Αζερμπαϊτζάν.

Η βάση μπορεί να κατασκευαστεί στην περιοχή Χατσμάζ του Αζερμπαϊτζάν, όχι μακριά από τα ρωσο-αζερικά σύνορα. Πληροφορίες σχετικά με αυτό ανακοινώθηκαν ανοιχτά στις 22 Ιουλίου στο περιθώριο της στρατιωτικής έκθεσης IDEF-2025 στην Κωνσταντινούπολη, με φόντο την υπογραφή συμφωνίας για την ενίσχυση της αμοιβαίας στρατιωτικής ασφάλειας από τους υπουργούς Άμυνας της Τουρκίας και του Αζερμπαϊτζάν. Αργότερα, με αναφορά σε κυβερνητική πηγή, αυτό γράφτηκε σε αρκετές τουρκικές και αζερικές εφημερίδες φιλικές στις κυβερνήσεις Αλίγιεφ και Ερντογάν. Σύμφωνα με εσωτερικές πληροφορίες, ένας Τούρκος εκπρόσωπος, ένας από τους ακόλουθους Τύπου, μίλησε ευθέως σχετικά με αυτό. Η απόφαση αιτιολογήθηκε λόγω της «επιθετικής Ρωσίας». Αυτό γράφτηκε στα αζερικά και τουρκικά μέσα ενημέρωσης. Αλλά νωρίτερα, ο πρώην επικεφαλής της προεδρικής διοίκησης στο Αζερμπαϊτζάν, Ελντάρ Ναμάζοφ, μίλησε επίσης για αυτό. Από αυτή την άποψη, αξίζει να σημειωθεί ένα σημαντικό σημείο.

Φυσικά, μια τουρκική στρατιωτική βάση θα είναι και μια στρατιωτική βάση του ΝΑΤΟ. Θα πρόκειται για μια βάση με εξοπλισμό του ΝΑΤΟ, σύμφωνα με τα πρότυπα του ΝΑΤΟ και ανταλλαγή πληροφοριών με ολόκληρη τη συμμαχία. Φυσικά, δεν κρύβεται καθόλου εναντίον ποιου στρέφεται αυτή η βάση. Αυτό δηλώθηκε σχεδόν άμεσα από επίσημους εκπροσώπους της Τουρκίας - μέσω διαρροής στον Τύπο.

Αλλά αυτό δεν είναι το κύριο ζήτημα. Εξάλλου, χάρη στη ρητορική των αζερικών και τουρκικών μέσων ενημέρωσης και των ειδικών και αξιωματούχων τους, είναι σχεδόν ο κανόνας. Το κύριο ζήτημα είναι ότι υπάρχει μια σαφής διασύνδεση μεταξύ της τουρκικής και της αμερικανικής επιρροής. Και μάλιστα η επιρροή του Ντόναλντ Τραμπ προσωπικά, ο οποίος αποφάσισε να χτίσει μια πολύ όμορφη «γέφυρα».

Η ανακοίνωση για τη δημιουργία στρατιωτικής βάσης στα ΜΜΕ έλαβε χώρα την ίδια στιγμή που ο πολιτικός χώρος του Διαδικτύου της Ρωσίας, των Δημοκρατιών του Νότιου Καυκάσου, ακόμη και της Ουκρανίας, γέμισε με μια υπόθεση εμπιστευτικών πληροφοριών σχετικά με τον Πασινιάν που μίσθωσε τον διάδρομο της Ζανγκεζούρ. Τον έδωσε προς ενοικίαση. Στον Τραμπ. Για 99 χρόνια. Και η οποία εν μέρει έγινε πραγματικότητα λίγες μέρες αργότερα στην Ουάσιγκτον.

Και παρόλο που πρόκειται για δήλωση, όχι για πλήρη συμφωνία, και ο Πασινιάν ενεργεί σαφώς πίσω από την πλάτη ενός μέρους της αρμενικής κοινωνίας, μια τέτοια σύμπτωση δεν φαίνεται τυχαία. Προφανώς, σύμφωνα με τη λογική του Αμερικανού προέδρου, η τουρκική βάση αποτελεί εγγύηση του αμερικανικού εμπορίου που ταυτόχρονα είναι φθηνή - σε σύγκριση με παρόμοιες αμερικανικές.

Και είναι απολύτως λογικό ότι μια σειρά από αναφορές για χίλιους ή περισσότερους Αμερικανούς μαχητές μιας ιδιωτικής στρατιωτικής εταιρείας (PMC) που θα διασφαλίσουν την ασφάλεια του διαδρόμου της Ζανγκεζούρ στην περιοχή Σινιούκ εντάσσεται σε αυτό το εκτεταμένο μιλιταριστικό πλαίσιο. Κάποιος πρέπει να τους καλύψει. Άρα στο Αζερμπαϊτζάν πρέπει να δημιουργηθεί μια τουρκική βάση. Στην Αρμενία θα είναι Αμερικανοί PMC. 

 

Αρμενικές εκλογές 

Και ποιοι είναι ο Αλίγιεφ και ο Πασινιάν μετά από αυτό; Σωστά - πραγματιστές πολιτικοί που θέλουν να ενισχύσουν την εξουσία τους με τον έναν ή τον άλλον τρόπο εις βάρος της Ρωσίας και του Ιράν. Και ενδυναμώνοντας περαιτέρω τους εαυτούς τους, να μεταφέρουν τις χώρες, τους λαούς και τις κοινωνίες τους στον «θαυμαστό νέο» Δυτικό κόσμο. Φυσικά, υπάρχουν πολλές όμορφες ρωσικές λέξεις που περιγράφουν μια τέτοια συμπεριφορά, αλλά στην πολιτική από την εποχή του Μακιαβέλι, το πιο σημαντικό είναι τα συμφέροντα, όχι τα λόγια.

Η μόνη θετική πτυχή όλων των πρόσφατων γεγονότων είναι το γεγονός ότι ο Πασινιάν ενεργεί σαφώς ερήμην πολλών ψηφοφόρων του, και έχει εκλογές σε δέκα μήνες. Αναμφίβολα, η μοίρα ολόκληρου του Νότιου Καυκάσου θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από αυτές τις εκλογές. Και, ίσως, μέρος της γεωπολιτικής επιρροής της Ρωσίας εκεί. Και σίγουρα δεν υπάρχει χρόνος για συναισθηματισμούς, όμορφα λόγια, στρατηγική συνεργασία και «φιλικές εθνικές προσδοκίες».

Όσο για την ιρανική αντίδραση, ήταν αναμενόμενα σκληρή, αν όχι πολύ σκληρή. Αυτό το δήλωσε ξεκάθαρα ο σύμβουλος του Ανώτατου Ηγέτη του Ιράν, Αλί Ακμπάρ Βελαγιατί. Σύμφωνα με αυτές, ο κύριος στόχος του έργου Ζανγκεζούρ είναι η διακοπή των δεσμών του Ιράν με τον Καύκασο και η δημιουργία χερσαίου αποκλεισμού του Ιράν και της Ρωσίας στο νότο, συμπεριλαμβανομένου του πλαισίου της Διεθνούς Συνεργασίας Βορρά-Νότου, καθώς και η προσθήκη ενός νέου μετώπου πίεσης μετά την Ουκρανία για τη Ρωσία αλλά και το Ιράν στο Αζερμπαϊτζάν, με την υποστήριξη του ΝΑΤΟ και των παντουρκικών κινημάτων της Τουρκίας και του Νότιου Καυκάσου.

Αλλά η ρητορική διαλόγου του Κρεμλίνου δεν έχει αλλάξει σχεδόν καθόλου, έχει γίνει μόνο πιο συγκρατημένη: ο Ντμίτρι Πεσκόφ πολύ νωρίτερα σημείωσε μόνο τη «δύσκολη περίοδο» στις σχέσεις με το Αζερμπαϊτζάν. Και αργότερα, σχολιάζοντας τη νέα διακήρυξη της Ουάσιγκτον, το ρωσικό Υπουργείο Εξωτερικών δήλωσε ότι: «Η εμπλοκή εξωπεριφερειακών παραγόντων θα πρέπει να λειτουργήσει για την ενίσχυση της ειρηνευτικής ατζέντας και να μην δημιουργήσει πρόσθετες δυσκολίες και διαχωριστικές γραμμές. Θα θέλαμε να αποφύγουμε τη θλιβερή εμπειρία της δυτικής παρέμβασης στην επίλυση των συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή».

 

Τουρκία και Μεγάλο Τουράν

Και τώρα για το ίδιο το Μεγάλο Τουράν. Η βάση που πρόκειται να αναπτύξει το Αζερμπαϊτζάν είναι τουρκική. Και το Μεγάλο Τουράν είναι ένα τουρκικό έργο. Και ο Αλίγιεφ δεν είναι μόνος στην επιθυμία του για το Μεγάλο Τουράν: στις αρχές Αυγούστου στην Κωνσταντινούπολη, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν υποδέχθηκε βασιλικά, όπως έχει ανακοινωθεί εδώ και καιρό στον τοπικό τύπο, έναν άλλο εκπρόσωπο του τουρανικού κόσμου - τον Πρόεδρο του Καζακστάν Κ.Ζ. Τοκάγιεφ. Εκεί, υπογράφηκε μνημόνιο κατανόησης για την ανάπτυξη των μεταφορών κατά μήκος του μεσαίου διαδρόμου. Και ο Πρόεδρος του Καζακστάν ήταν τόσο χαρούμενος με την επίσκεψή του που κήρυξε μια νέα χρυσή εποχή των σχέσεων με την Τουρκία, υπογράφοντας τις αντίστοιχες οικονομικές συμφωνίες. Έτσι, η Τουρκία σταδιακά γεμίζει το έργο της με γεωοικονομικό και γεωπολιτικό νόημα. Και γίνεται ολοένα και πιο προφανές: Η Τουρκία θέλει να επιτύχει μια αναθεώρηση των οδών εφοδιαστικής στην περιοχή του Νότιου Καυκάσου. Προς όφελός της.

Πέρα από αυτό, όμως, είναι προφανές ότι η φιλία του Ιλχάμ Αλίγιεφ και της διοίκησής του με το καθεστώς του Κιέβου βαθαίνει και επεκτείνεται. Το τελευταίο τηλεφώνημα του Αλίγιεφ στο Κίεβο το επιβεβαιώνει. Έτσι σημείωσε ο Κίριλ Καμπάνοφ αυτή τη συνεργασία σε μια από τις δημοσιεύσεις του για τη «Ρωσική Άνοιξη»: «Οι παραδόσεις «βοήθειας» στους Ουκρανούς δεν είναι καν κρυφές, η ηγεσία του Αζερμπαϊτζάν τις δηλώνει δημόσια».

Και υπάρχουν επίσης τουρκικές προμήθειες, ακόμη και μια ολόκληρη κορβέτα που η Τουρκία κατασκεύασε για την Ουκρανία και άλλα "Kirpi" και "Sakarya". Και αυτό δεν είναι τυχαίο, επειδή ιστορικά η Τουρκία θεωρεί το μεγαλύτερο μέρος του εδάφους της Ουκρανίας ως δικό της. Όλα αυτά στέλνουν σαφώς και ξεκάθαρα ένα μήνυμα ότι η τουρκική γεωπολιτική κατασκευή βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη.

 

Αζερική διασπορά στη Ρωσία

Και αναλύοντας τα γεγονότα που έχουν συμβεί, πρέπει να καταλάβει κανείς ένα ακόμη πράγμα: στις χώρες της Κεντρικής Ασίας και του Καυκάσου, η συμπεριφορά του ηγέτη της χώρας προβάλλεται συχνά στα μέλη της κοινότητας. Αν ο Αλίγιεφ, χαμογελώντας, μιλάει για φιλία με την Ουκρανία και την κατοχή της, δεν αναγνωρίζει την Ειδική Στρατιωτική Επιχείρηση, και στη συνέχεια, χαμογελώντας επίσης, σφίγγει τα χέρια με τον Τραμπ και τον Πασινιάν στην Ουάσιγκτον, τότε πρέπει να καταλάβει κανείς: αυτό δεν μπορεί παρά να προκαλέσει μια ορισμένη αντίδραση και μια ορισμένη στάση μεταξύ μέρους των αζερικών κοινοτήτων στη Ρωσία. Και στη συνέχεια και απέναντι στη Ρωσία.

Και πολλοί ειδικοί μιλούν ήδη για αυτό. Συγκεκριμένα, η εκπομπή "Besogon" του Νικίτα Μιχάλκοφ αναφέρθηκε σε εγκλήματα υψηλού προφίλ από εκπροσώπους διαφόρων διασπορών και τα γενικά στατιστικά στοιχεία για την αύξηση των αδικημάτων από μετανάστες και άτομα που μόλις έλαβαν υπηκοότητα.

Αν ήταν τόσο δύσκολο πριν, τότε τι να περιμένουμε τώρα; Όλα τα παραπάνω, καθώς και οι τελευταίες συμφωνίες που συνήφθησαν στην Ουάσινγκτον και την Κωνσταντινούπολη, επιβεβαιώνουν για άλλη μια φορά την πλέον πιο διαδεδομένη γνώμη των ειδικών, η οποία έχει επανειλημμένα εκφραστεί πολύ νωρίτερα από αναλυτές από το Ντονμπάς και άλλες ρωσικές περιοχές, ότι η Ρωσία πρέπει να βασίζεται στις δικές της περιοχές, συμπεριλαμβανομένων των ιστορικών, και όχι στις «φιλικές προσδοκίες» των πρώην σοβιετικών δημοκρατιών.

 

Συνάντηση της Αλάσκας και Νότιος Καύκασος

Ωστόσο, υπάρχει μια ορισμένη αχτίδα φωτός σε αυτό το γεωπολιτικό σκοτάδι του Νότιου Καυκάσου, ας πούμε, ένα είδος φωτός στο τέλος του τούνελ. Φαίνεται αρκετά προφανές ότι στη σύνοδο κορυφής στην Αλάσκα στις 15 Αυγούστου, οι ηγέτες της Ρωσίας και των Ηνωμένων Πολιτειών μπορούν επίσης να συζητήσουν για τον Νότιο Καύκασο. Αυτό επιβεβαίωσε έμμεσα ο Προεδρικός Βοηθός Γιούρι Ουσακόφ. Φυσικά, αυτό το ζήτημα δεν θα είναι τόσο σημαντικό όσο τα ζητήματα της ουκρανικής διευθέτησης ή η βελτίωση των διμερών σχέσεων στην οικονομία και την πολιτική, αλλά επειδή ο Ντόναλντ Τραμπ έχει πραγματοποιήσει μια τόσο μεγάλης κλίμακας εκστρατεία δημοσίων σχέσεων στην Ουάσιγκτον, δημιουργώντας και επαναλαμβάνοντας μια άλλη δήλωση της Ουάσιγκτον (η πρώτη ήταν το 2020 μεταξύ Σερβίας και Κοσσυφοπεδίου και σχεδόν κατέληξε σε πόλεμο μόλις μερικά χρόνια αργότερα), τότε, αναμφίβολα, θα βρει ένα ή δύο λεπτά για αυτό, και ίσως ακόμη και πολύ περισσότερο. Κάτι υποδηλώνει το προσωπικό ενδιαφέρον του Τραμπ για τη «γέφυρά» του. Και ίσως, αυτό είναι απλώς μια υπόθεση, θα προσφέρει να ανταλλάξει τα συμφέροντά του στη Ζανγκεζούρ με ρωσικά - στην Ουκρανία. Άλλωστε, κανείς δεν έχει ακυρώσει τη ρωσική στρατιωτική βάση στο Γκιουμρί, ούτε και τον στρατιωτικό εξοπλισμό εκεί. Και όλες αυτές οι «γέφυρες Τραμπ» και οι Πασινιάν φαίνονται πολύ σχετικοί στο γενικό πλαίσιο. Το κύριο ζήτημα είναι ότι αυτό το φως που ανατέλλει σε πραγματικές μεγάλης κλίμακας διαπραγματεύσεις για την Ουκρανία, τον Νότιο Καύκασο, ακόμη και την ασφάλεια στον κόσμο, δεν θα αποδειχθεί, όπως λένε σε ορισμένες ταινίες, ένα ακόμη τρένο που θα περάσει και θα φύγει. Διαφορετικά, οι φόβοι πολλών ειδικών ότι μια νέα κλιμάκωση στον Νότιο Καύκασο είναι πολύ πιθανή μπορεί να γίνουν πραγματικότητα.

 

Πηγή: https://rusvesna.su/news/1754982796

 

Ο Ελληνισμός μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ…

Στον άξονα Υπερκαυκασίας-Μέσης Ανατολής-Βόρειας Αφρικής λαμβάνει χώρα μια ριζική αναδιάταξη ισορροπίας ισχύος με ταυτόχρονη αναδιαμόρφωση του πολιτικού χάρτη. Το σημαντικότερο χαρακτηριστικό του νέου γεωπολιτικού τοπίου, στην εποχή μετάβασης στον πολυπολικό κόσμο, είναι η διαδικασία ανάδυσης δύο περιφερειακών δυνάμεων, του Ισραήλ και της Τουρκίας.

Οι δυο τους ανταγωνίζονται για την αύξηση της επιρροής τους σε μια τεράστια περίμετρο, στην οποία συμπεριλαμβάνεται και ολόκληρος ο Ελληνισμός (Ελλάδα και Κύπρος). Σε αυτήν την κούρσα ανταγωνισμού προκύπτουν σημεία αντιπαράθεσης, όπως είναι η μαζική εξόντωση των δύσμοιρων Παλαιστινίων στη Γάζα και το εύρος επιρροής της κάθε μιας επί της τραγικής Συρίας. Υπάρχουν, όμως, και σημεία σύγκλισης, όπως στο Αζερμπαϊτζάν εις βάρος της επίσης τραγικής Αρμενίας.

Κομβικό στοιχείο της εν λόγω εξέλιξης είναι ότι οι δύο χώρες δεν δρουν ως εκπρόσωποι παγκόσμιων υπερδυνάμεων, αλλά λειτουργούν σε περιβάλλον διευρυμένης αυτονομίας αποφάσεων, με κριτήριο την εφαρμογή των δικών τους επεκτατικών επιδιώξεων. Και οι δύο προβάλλουν επιθετική εθνικιστική ιδεολογία, παρά τις εσωτερικές αντιθέσεις (νεοοθωμανισμός και κεμαλισμός στην Τουρκία, ακροδεξιός και προοδευτικός σιωνισμός στο Ισραήλ), ενώ κατέχουν αξιοσημείωτη στρατιωτική ισχύ που δεν διστάζουν να τη χρησιμοποιήσουν. Προφανώς το Ισραήλ υπερέχει κατά πολύ τεχνολογικά, αλλά η Τουρκία διαθέτει σημαντικό πληθυσμιακό πλεονέκτημα, παράλληλα με τα αξιοσημείωτα βήματα που έχει κάνει στους στρατιωτικούς της εξοπλισμούς.

Από μόνες τους, ωστόσο, οι παραπάνω προϋποθέσεις δεν θα έφθαναν για την μεταπήδηση των δύο αυτών χωρών στο επίπεδο των μεγάλων δυνάμεων. Σε αυτό συντελούν σε σημαντικό βαθμό και άλλοι παράγοντες, με κυριότερο τις εφεδρείες τους. Η τουρκική ισχύς επιχειρεί να εμφανιστεί ως προβολή του τουρκοϊσλαμικού κόσμου που τέμνει την Ευρασία από την κινεζική επαρχία Ξιν Γιάνγκ και τις τουρκογενείς φυλές της Σιβηρίας και καταλήγει στα προάστια των δυτικοευρωπαϊκών πόλεων με τα γκέτο των μουσουλμάνων μεταναστών. Το δε Ισραήλ, παρά την περιορισμένη του εδαφική επικράτεια και τον μικρό πληθυσμό του ενισχύεται καθοριστικά από κρίσιμα κέντρα του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου και την σημαντική επιρροή του στις πολιτικές ηγεσίες της Δύσης, με πρώτιστη αυτή των ΗΠΑ.

Πυραμίδα ισχύος

Επιπλέον, όμως, η αναρρίχηση και του Ισραήλ και της Τουρκίας στην πυραμίδα ισχύος, οφείλεται στην παρατεταμένη κρίση και ραγδαία υποχώρηση της Ευρώπης. Στην ουσία μιλούμε για την αποτυχία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, η οποία επιχειρήθηκε στον μεταπολεμικό κόσμο και θα μπορούσε, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να εξελιχθεί σε έναν συμπαγή πόλο του διεθνούς συστήματος. Κάτι, όμως, που τελικά δεν συνέβη λόγω του Ατλαντισμού.

Ο αμερικανικός παράγων έβλεπε στην Ευρώπη έναν χώρο της άμεσης επιρροής του, και γι’ αυτό δεν επέτρεψε να ανατραπούν τα δεδομένα που δημιούργησε η αμερικανική στρατιωτική παρουσία στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Έτσι, το ευρωπαϊκό όραμα, στην πορεία, εξετράπη σε μονοπάτια που εξυπηρετούσαν τα υπερατλαντικά κέντρα και τις συνεργαζόμενες με αυτά πολιτικές δυνάμεις της Ευρώπης. Το ευρωπαϊκό πολιτισμικό υπόστρωμα απωθήθηκε για να αντικατασταθεί με ιδεολογήματα που αδυνάτιζαν τις εθνικές αλλά και την ευρωπαϊκή συνείδηση, την ώρα που άλλαζε ταυτόχρονα η πληθυσμιακή σύνθεση και η κοινωνική διαστρωμάτωση των ευρωπαϊκών κρατών υπό το βάρος εσκεμμένων επιλογών.

Η ατλαντική “σφήνα” ήταν αυτή που απέτρεψε και τη σύγκλιση του δυτικού και ανατολικού ευρωπαϊκού χώρου, που θα άλλαζε καταλυτικά το παγκόσμιο γίγνεσθαι, προσδίδοντας μια νέα δυναμική όχι μόνον στις οικονομικές λειτουργίες της Ευρώπης αλλά και στη χριστιανική της ταυτότητα. Η ενδοευρωπαϊκή σύγκρουση εξυπηρετεί παροδικά τον Ατλαντισμό, που κατ’ αυτόν τον τρόπο καθυστερεί την εκδήλωση της οικονομικής και κοινωνικής κρίσης του που οδηγεί –μεταξύ άλλων– και στην απώλεια της αμερικανικής παγκόσμιας ηγεμονίας. Οι ΗΠΑ μετακυλίουν το υπέρογκο κόστος αυτής της αναβολής στους ευρωπαϊκούς λαούς.

Μεγάλο θύμα της ευρωπαϊκής αποτυχίας είναι ο Ελληνισμός. Σε μακρά δομική κρίση, λόγω δημογραφικής απίσχνασης, αντιπαραγωγικών οικονομικών μοντέλων, ετεροκαθορισμού και υποτέλειας στην εξωτερική πολιτική, αδιέξοδων πολιτικών αντιθέσεων και αναχρονιστικών εμμονών με μακρό ιστορικό βάθος, ο Ελληνισμός αδυνατεί να στηριχθεί στο φυσικό στρατηγικό του βάθος. Διότι ο ευρωπαϊκός χώρος, στο σύνολό του, είναι η φυσική συνέχεια του σύγχρονου Ελληνισμού, επί του οποίου, παρά τις ανισοβαρείς και εκμεταλλευτικές σχέσεις που υπέστη, βάσισε την ύπαρξή του.

Η διάψευση από την ΕΕ

Σήμερα, ωστόσο, η ΕΕ, η πολιτική οντότητα στην οποία η Ελλάδα εντάχθηκε όχι μόνον για την εδραίωση του δημοκρατικού της πολιτεύματος και την ομαλή οικονομική της ανάπτυξη, αλλά πρωτίστως ως ασπίδα προστασίας από τον εξ ανατολών κίνδυνο, κινείται προς κατευθύνσεις που δεν εξυπηρετούν την ελληνική κυριαρχία. Αντιθέτως, όλο και λιγότερο σιωπηρά, εκδηλώνονται φυγόκεντρες τάσεις κρατών-μελών που επιδιώκουν προνομιακές σχέσεις με την αναθεωρητική Τουρκία, παραβλέποντας και αδιαφορώντας για τους δικαιολογημένους ελληνικούς φόβους.

Στενότατη, βεβαίως, είναι η σχέση της ΕΕ και των πλείστων ευρωπαϊκών κρατών με το Ισραήλ. Παρά τις αντιδράσεις που εκδηλώνονται εσχάτως για την προώθηση της “τελικής λύσης” του Νετανιάχου στη Γάζα και σ’ ολόκληρη την Παλαιστίνη, οι Ευρωπαίοι βλέπουν στο εβραϊκό κράτος ένα δυτικό προκεχωρημένο φυλάκιο στη Μέση Ανατολή. Παράλληλα, παραμένουν ισχυρά τα αισθήματα συλλογικής ενοχής για το Ολοκαύτωμα, που τροφοδοτούν ακόμα την ευνοϊκή μεταχείριση του Ισραήλ, ακόμη και όταν καταπατά κάθε έννοια της διεθνούς νομιμότητας και των ανθρωπιστικών αξιών.

Ταυτόχρονα, η σκληρή αντιρωσική πολιτική των ευρωπαϊκών ηγεσιών βαθαίνει το ρήγμα στον Ορθόδοξο Κόσμο, που η ενότητά του, έστω και σε επίπεδο θρησκευτικό-πολιτισμικό, θα προσέδιδε στον Ελληνισμό ένα ανεκτίμητο αντίβαρο απέναντι στις πιέσεις που δέχεται στον ανατολικό μεσογειακό χώρο από τον Τουρκισμό και τον Εβραϊσμό. Ο κατακερματισμένος Ορθόδοξος χώρος πλήττει την ίδια την ευρωπαϊκή ενότητα, και ωθεί στην εκτροπή των εθνικών προτεραιοτήτων των ορθοδόξων κρατών.

Πρόκειται αναμφίβολα για μια συνθήκη που δεν έχει ιστορικό προηγούμενο. Ο ελληνικός κόσμος, ακόμη και υπό την τουρκική και ενετική κατοχή, είχε ένα ευρύτατο πολιτισμικό εκτόπισμα που κατόρθωνε να επηρεάζει εκ των έσω τις αυτοκρατορίες της εποχής. Σήμερα, παρά το γεγονός ότι υφίστανται δύο ελληνικά κράτη, τα οποία καταλαμβάνουν έναν από τους κρισιμότερους παγκοσμίους γεωπολιτικούς χώρους, ο Ελληνισμός βιώνει μια υπαρξιακή αγωνία.

Μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ ο Ελληνισμός

Στη νέα γεωπολιτική εξίσωση που διαμορφώνεται, και απέναντι στον έκδηλο τουρκικό επεκτατισμό, ο Ελληνισμός αναζητά στηρίγματα επιβίωσης. Ωστόσο, η εθνική υπαρξιακή κρίση δεν έχει βρει ανάλογου εύρους ηγετικές προσωπικότητες για να την διαχειριστούν. Οι ιθύνουσες ομάδες του τελούν εν συγχύσει, αναζητώντας λύσεις μέσα από έναν λαβύρινθο αντιφάσεων. Αφενός, επιζητούν με σχεδόν ταπεινωτικούς συμβιβασμούς και παραχωρήσεις, τον κατευνασμό της Άγκυρας, αναγνωρίζοντας τον αναβαθμισμένο της ρόλο. Αφετέρου, κηρύττουν μια άνευ όρων συμμαχία με το Ισραήλ, παραβλέποντας ή σε αρκετές περιπτώσεις επιδοκιμάζοντας την καταστροφική του πολιτική έναντι των Παλαιστινίων. Κι αυτό, επειδή προσβλέπουν στην προστασία του απέναντι στο νεοοθωμανισμό, αν και βεβαίως ουδείς αναμένει σε μία στιγμή σύγκρουσης μια άμεση ισραηλινή στήριξη.

Και οι δύο γραμμές της πολιτικής των Αθηνών δεν μένουν στη θεωρία. Ήδη παράγουν αποτελέσματα. Τέτοια είναι η διεύρυνση των απαιτήσεων της Τουρκίας στο Αιγαίο, η σταδιακή εξάρτηση των νησιών του ανατολικού Αιγαίου από τον τουρκικό τουρισμό και οι μαζικές αγορές ακινήτων από τουρκικά συμφέροντα στην παραμεθόρια ζώνη. Ακόμη πιο εκτεταμένη είναι η αγορά ελληνικών ιδιοκτησιών από εβραϊκά συμφέροντα. Με άλλα λόγια, η Ελλάδα ήδη διαμοιράζεται σε πεδία επιρροής μεταξύ του Ισραήλ (οικειοθελώς) και της Τουρκίας (από φόβο).

Η διαδικασία αυτή, εφόσον εξακολουθήσει, θα έχει, μοιραία, σημαντικές επιπτώσεις και στην ιδεολογική μετάλλαξη του Ελληνισμού, ο οποίος ήδη έχει υποστεί τεράστια πλήγματα από τις εθνομηδενιστικές αντιλήψεις που προωθήθηκαν στον ευρωπαϊκό χώρο τις προηγούμενες δεκαετίες. Αυτό μπορούμε ήδη να το αντιληφθούμε στον τρόπο υπεράσπισης των δύο στρατοπέδων που έχουν σχηματιστεί με αφορμή τα δραματικά γεγονότα στη Γάζα. Στο βάθος του χρόνου, υπό την πίεση της αρνητικής πραγματικότητας οι σημερινές τοποθετήσεις μπορούν να εξελιχθούν σε κεκαλυμμένες θέσεις υποταγής, ανάλογες αυτής του περίφημου Νοταρά στα στερνά χρόνια του Βυζαντίου.

Βεβαίως, η ιστορία κινείται πάντοτε μέσω μεγάλων αντιφάσεων και απρόβλεπτων εκπλήξεων, πόσω δε μάλλον όταν ολόκληρος ο πλανήτης έχει εισέλθει σε μια εποχή καταλυτικών ανακατατάξεων. Ωστόσο, για να ωφεληθεί κάποιος από, πιθανώς, θετικές για τον ίδιο εξελίξεις πρέπει να έχει δημιουργήσει τις ανάλογες προϋποθέσεις. Αυτό για τον Ελληνισμό σημαίνει επαναπροσανατολισμό της εξωτερικής πολιτικής σε συνδυασμό με την παραγωγική ανασυγκρότηση που θα τη στηρίξει και, ίσως το σπουδαιότερο, με την ενίσχυση της ελληνικής ταυτότητας.

In Memoriam - Ο Φιλόσοφος Κλείτος Ιωαννίδης 1944-2025

Πριν λίγες ημέρες, έφυγε από τη ζωή ο φιλόσοφος, ιστορικός και ποιητής Κλείτος Ιωαννίδης (1944 Μουτουλλάς Τροόδου – 2025 Λευκωσία). Ο εκλιπών υπήρξε ένας από τους κορυφαίους διανοούμενους της Κύπρου, αλλά και ολοκλήρου του ελληνισμού, και συνάμα ένας φλογερός πατριώτης, με τεράστια προσφορά στην κυπριακή υπόθεση.

Ο Ιωαννίδης σπούδασε στο Παρίσι κατά την περίοδο 1967-1974, όπου συμμετείχε στα γεγονότα του 1968, με τον φίλο του φιλόσοφο Daniel Furjot. Στη Γαλλία συνδέθηκε με πολλούς Ελλαδίτες λογίους όπως τον Οδυσσέα Ελύτη, τον Κώστα Αξελό, τη Μιμίκα Κρανάκη, τον Κωνσταντίνο Δεσποτόπουλο, τον Κώστα Παπαϊωάννου, τον Νίκο Κεσανλή, τον Γιάννη Τσαρούχη και πολλούς άλλους.

Υπήρξε «άνθρωπος πολύτροπος», σύμφωνα με τον φίλο του Χρίστο Μαλεβίτση, καθώς υπηρέτησε με συνέπεια και οργιώδη παραγωγικότητα τα γράμματα, συγγράφοντας δεκάδες βιβλία φιλοσοφίας, θεολογίας, ιστορίας, αλλά και ποίησης. Υπήρξε πρόεδρος της «Φιλοσοφικής Εταιρείας Κύπρου», Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του Θεάτρου ΕΝΑ, Πρόεδρος της «Εθνικής Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών Κύπρου», ενώ διηύθυνε το «Θερινό Ινστιτούτο Αρχαίου Ελληνικού Δράματος». Εργάστηκε ως ερευνητής στο Παρίσι, στην Αθήνα και στο «Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών» και δίδαξε Φιλοσοφία και Αισθητική στα Πανεπιστήμια Frederick και ΤΕΠΑΚ. Υπήρξε επιστημονικός συνεργάτης της Ι. Μονής Κύκκου, χάρη στην οποία κυκλοφόρησε εικοσιπέντε τόμους αγιολογικού, ιστορικού, φιλοσοφικού και δοκιμιακού περιεχομένου.

Επίσης, πραγματοποίησε δώδεκα ντοκιμαντέρ, με θέμα την ιστορία της Κυπριακής Εκκλησίας. «Έγραψε» σχεδόν 30.000 ραδιοτηλεοπτικά προγράμματα – κυρίως μέσω της ζωντανής ραδιοφωνικής εκπομπής «Ορθοδοξία Σήμερα»- σε μια περίοδο 40 ετών, συνεργαζόμενος με το Ραδιοφωνικό Ίδρυμα Κύπρου (ΡΙΚ). Με βάση τις εκπομπές στο ΡΙΚ συνέγραψε 1700 μικρά και μεγάλα κείμενα. Στο πλαίσιο των δράσεων του Κέντρου Επιστημονικών Ερευνών, όπου εργάστηκε για 22 χρόνια (1979-1999) συνέγραψε την Ιστορία της Νεώτερης Κυπριακής Λογοτεχνίας (19ος και 20ος αιώνας). Πραγματοποίησε άπειρες διαλέξεις και ομιλίες, επιδιώκοντας την πνευματική αφύπνιση του κυπριακού ελληνισμού.

Ο Κλείτος Ιωαννίδης αφιέρωσε τη ζωή και το έργο του στην ανάδειξη του ελληνικού πολιτισμού στη διαχρονία του, σε συνδυασμό με τα μεγάλα φιλοσοφικά ρεύματα της Ευρώπης, τα οποία όχι μόνον γνώριζε αλλά είχε ενεργό συμμετοχή. Οι επιρροές του εδράζονταν στην αρχαιοελληνική σκέψη αλλά και στον χριστιανικό υπαρξισμό, τον οποίο και ο ίδιος καλλιέργησε.

Ο Ιωαννίδης ήταν πιστός Ορθόδοξος και η πίστη του ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με τη φιλοσοφική του σκέψη. Γι’ αυτό υπεράσπιζε την Εκκλησία και αναδείκνυε το εκκλησιαστικό γεγονός, ως τρόπο ανάδυσης της συνείδησης του ανθρώπου.

Τον συνάρπαζαν, ιδίως, τα έργα των εμιγκρέδων Ρώσων θεολόγων, και είχε σχετιστεί με τον κύκλο των επιγόνων του Μπερντιάεφ. Αυτό αποτέλεσε και την αφορμή της, ολιγόχρονης δυστυχώς, συνεργασίας μας, καθώς, πληροφορούμενος το πεδίο των ενδιαφερόντων μου, μου έκανε τη τιμή να με προσκαλέσει να κάνω κάποιες διαλέξεις στην Φιλοσοφική Εταιρεία Κύπρου, όπως για το βιβλίο του Νικολάι Μπερντιάεφ «Το νόημα της Ιστορίας», και την Ιστορία της Ρωσικής Φιλοσοφίας κατά τον 19ο αιώνα. Δυστυχώς, η τρίτη διάλεξη, για τον Ντοστογιέφσκι, πριν από δύο μήνες αναβλήθηκε, λόγω έκτακτης περίστασης, και είχαμε συμφωνήσει να την προγραμματίσουμε για τις αρχές φθινοπώρου. Αλλά, άλλαι μεν βουλαί ανθρώπων…

Πρώτο του μέλημα η μετάδοση γνώσεων

Αυτό που σε εντυπωσίαζε στην προσωπικότητά του Ιωαννίδη ήταν η αεικίνητη φύση του, η διαρκής δράση του, η μετοχή του σε όλα τα δρώμενα, η έγνοια του για τη μετάδοση των γνώσεων και των ιδεών στους συνανθρώπους του. Ο Ιωαννίδης δεν ήταν φιλόσοφος του αναγνωστηρίου και των λίγων μυημένων. Επιθυμούσε η σκέψη να διαχυθεί, να ζυμωθεί στον κοινωνικό χώρο. Αγωνιζόταν ενσυνείδητα για να αναβιβάσει την πνευματική ζωή της κυπριακής κοινωνίας, τόσο στα δύσκολα χρόνια που ακολούθησαν την τουρκική εισβολή και κατοχή, όσο και στα, ίσως πιο δύσκολα για πνευματικές διεργασίες και πολλώ δε μάλλον ενασχόληση με τη φιλοσοφία, χρόνια της ευμάρειας και του πλούτου. Δεν έπαυσε να μιλά για τις περιπέτειες των ιδεών, όπως και για την ιστορία της Κύπρου, τις μάχες του ακριτικού ελληνισμού να διατηρήσει την ταυτότητά του. Ενδυνάμωνε το εθνικό φρόνημα των Κυπρίων, σε μια εποχή που υπονομεύεται από νεοκυπριακά ιδεολογήματα, που στραγγαλίζουν την ιστορική αλήθεια και λειτουργούν ως δούρειος ίππος της τουρκικής επεκτατικότητας.

Ο Ιωαννίδης ενημερωνόταν ανελλιπώς και λεπτομερειακά για την εσωτερική, κυπριακή και ελλαδική, πολιτική επικαιρότητα αλλά και τις διεθνείς εξελίξεις. Δεν δίσταζε να εκφράζει σταθερά τις απόψεις του για τα τεκταινόμενα, όπως έκανε τα τελευταία χρόνια που είχε ταχθεί αναφανδόν ενάντια στο ρεύμα της, δήθεν, «σωστής πλευράς της ιστορίας».

Είναι, ίσως, κλισέ η έκφραση ότι το κενό που άφησε πίσω του ένας μεγάλος λόγιος είναι δυσαναπλήρωτο. Θεωρώ, όμως, ότι στην περίπτωση, του Κλείτου Ιωαννίδη, αυτό, δυστυχώς, ισχύει στο ακέραιο. Αιωνία του η μνήμη!

Ενδεικτική σταχυολόγηση της εργογραφίας του Κλείτου Ιωαννίδη:

«Mystique Grecque», Encyclopédie des Mystiques, Paris, 1972.

Ρυθμός και Αρμονία: Η ουσία της μουσικής και του χορού στην Πλατωνική παιδεία, Λευκωσία, 1973.

Το πρόσωπο του φιλοσόφου από τους προσωκρατικούς στον Πλάτωνα, Λευκωσία, 1977.

Οι νεοπλατωνικοί φιλόσοφοι Πλωτίνος, Ιάμβλιχος, Πρόκλος, Λευκωσία, 1980.

Le roi-philosophe spectateur et acteur d’ après Platon, Αθήνα, 1983-1984.

Socrate, modèle philosophique, Λευκωσία, 1985.

Ζήνων ο Κιτιεύς: Η ζωή και το έργο του, Λευκωσία, 1985.

Ιστορία της Νεώτερης Κυπριακής Λογοτεχνίας.

Πλωτίνος ή η αναζήτηση του Ενός, Λευκωσία 1991.

Αβγή ή η κυπριακή φάση του Αιμιλίου Χουρμουζίου, Λευκωσία, 1991.

Εκκλησία Κύπρου: Ιστορία και Πολιτισμός 2.000 ετών, Λευκωσία, 1995 (στα αγγλικά και ρωσικά).

Ο Φιλόσοφος και ο Μουσικός στο έργο του Πλάτωνος, Αθήνα, 2003.

Κόκκος Σινάπεως, Λευκωσία, 1990.

Νοσταλγία Θεού, Λευκωσία, 1994.

Στις όχθες του Παρακλήτου: Η θεία λειτουργία της Ποίησης (Το ποιητικό μου Μανιφέστο), Λευκωσία 2015.

Ο Γέρων Πορφύριος – Μαρτυρίες και εμπειρίες, Λευκωσία, 1992 (μεταφρασμένο στα αγγλικά, γαλλικά, ρουμανικά, ρωσικά, σερβικά κ.ά.).

Σύγχρονοι άγιοι Γέροντες, Λευκωσία, 1994.

Μεταφράσεις

Β.Ν. Τατάκη, Η Ελληνική Πατερική και Βυζαντινή φιλοσοφία, Αθήνα, 1975.

R. Suszko, Η τυπική λογική και η ανάπτυξη της γνώσης, Αθήνα, 1977.

R. Ingarden, Καλλιτεχνικές και αισθητικές αξίες, Αθήνα, 1977.

Η Αρμενία σε κίνδυνο!

Για την έκδοση στα ελληνικά του βιβλίου του Βαρντάν Γκρίτσεντς «Αίτημα για αφύπνιση -Συναγερμός για επαγρύπνηση, επαναγνωριμία και επαναβεβαίωση της ζωής του Αρμενικού λαού», ίδρυμα Χάικ (μετάφραση Λιλίτ Βαρντανιάν).

Η Αρμενία περνά κρίσιμες ώρες. Το Αρτσάχ – Ναγκόρνο Καραμπάχ καταλήφθηκε από τον αζερικό στρατό. Οι Αρμένιοι εγκατέλειψαν τα προαιώνια εδάφη τους και έγιναν πρόσφυγες. Στο ηττημένο Γερεβάν επιβάλλεται μια λύση που είναι «κομμένη και ραμμένη» στις επιδιώξεις του Μπακού και της Άγκυρας. Ο αρμενικός λαός φαίνεται εγκαταλελειμμένος από τους συμμάχους του, ενώ στο εσωτερικό της χώρας υποβόσκει ο διχασμός. Πρόσφατα, εκδηλώθηκε και σφοδρή αντίθεση μεταξύ της πολιτικής εξουσίας και της Εκκλησίας της Αρμενίας που είναι ο κύριος φορέας της διατήρησης της εθνικής συνείδησης των Αρμενίων.

Σε αυτή τη συγκυρία εκδίδεται στα ελληνικά μέρος του βιβλίου ενός σεβάσμιου Αρμένιου διανοούμενου, με ρίζες στην Θεσσαλονίκη, ο οποίος από χρόνια κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για τους Αρμενίους, και καλεί σε εθνική πνευματική αφύπνιση πριν είναι πολύ αργά. Για τους Έλληνες ο αρμενικός λαός ήταν και είναι αδερφικός, και το ιστορικό του δράμα γνωρίζει ότι είναι αλληλένδετο με αυτό των Ελλήνων της Μικράς Ασίας και του Πόντου.

Επίσης, σε όλους είναι κατανοητό ότι η πορεία των εξελίξεων στην Αρμενία, οι αντοχές ή η κάμψη της υπό την πίεση κυρίως της Τουρκίας, αλλά και άλλων διεθνών δρώντων, θα επηρεάσει άμεσα και την Ελλάδα, όπως πάντοτε συνέβαινε με το υποσύστημα αυτό της Υπερκαυκασίας από την περίοδο του Βυζαντίου.

Διαβάζοντας το βιβλίο του σεβαστού κ. Γκρίτσεντς-Βαρντανιάν, αντιλαμβάνεσαι αμέσως ότι μέσα από τη γραφίδα του ηχεί υπόκωφα η διαχρονική συνείδηση του λαού του. Αντίστοιχη με αυτή του λόγου των βιβλικών προφητών. Παρακολουθείς συμπυκνωμένη τη μακρά ιστορική εμπειρία, τις δραματικές περιπέτειες με τις ένδοξες κατακτήσεις και τραγικές ήττες, αλλά και τις αξίες, τις αρχές, τις ιδέες που υπηρέτησε και ταυτίστηκε μαζί τους ο αρμενικός λαός. Αυτές που στάθηκαν οι σηματοδότες της ύπαρξής του.

Και, κυρίως, προσλαμβάνεις μέσα από τη γραφή του την πίστη που συγκρότησε τον ψυχικό και πνευματικό κόσμο του έθνους του. Μεταφυσική και φυσική, πίστη και πραγματικότητα είναι στη σκέψη του επίπεδα που συνυπάρχουν και αλληλοεπηρεάζονται. Σε αντίθεση με τις επικρατούσες αντιλήψεις, η νοηματοδότηση του βίου του έθνους, οι πηγές των εκδηλώσεων της δημιουργικότητάς του εντοπίζονται στα βάθη και στα ύψη της σχέσης του με το μυστήριο του θείου, με τη θρησκεία που είναι απόλυτα ταυτισμένη με τον τρόπο ζωής του κάθε Αρμένιου, με την ιστορία όλης της Αρμενίας.

Ο λυρικός φιλοσοφικός και θεολογικός λόγος του συγγραφέα εκκινεί από το πεδίο της πολιτικής, των διεθνών σχέσεων και της διπλωματίας. Και ορθώς, γιατί η Αρμενία δίνει αγώνα ιστορικής επιβίωσης σε ένα εχθρικό περιβάλλον που απειλεί να την αδρανοποιήσει αν όχι να την εξαλείψει.

Αλλά και για αυτό ακριβώς, τελικά, επικεντρώνεται στο εσωτερικό πεδίο των ιδεών και των αξιών. Διότι γνωρίζει πως οι εξωτερικές συμπεριφορές αντανακλούν εντατικές εσωτερικές διεργασίες. Αντιλαμβάνεται ότι η μεγάλη σύγχρονη μάχη για το Αρτσάχ αλλά και για ολόκληρη την Αρμενία έχει ξεκινήσει από χρόνια στην καρδιά του κάθε Αρμένιου.

Το κακό στις διάφορες μορφές του, όπως συχνά γίνεται, με προκάλυμμα υψηλές έννοιες όπως ο ανθρωπισμός, ο ρεαλισμός, η προσαρμογή, το μέλλον, οι νέες παγκόσμιες αξίες, εισέβαλε για να ανατρέψει τους ιερούς βωμούς των θεών. Και στη θέση τους να διασπείρει τον φόβο, την αδυναμία, την υποταγή, την παραίτηση, τη φυγή. Σε αυτό το πεδίο κρίνεται στην ουσία ο αγώνας ενός ανθρώπου αλλά και ενός λαού. Γιατί αν ο άνθρωπος ή ο λαός μέσα στην καρδιά του κρατήσει ζωντανή την ελπίδα, αν υπηρετεί τις υψηλές πνευματικές αρχές και τις ηθικές αξίες που κληρονόμησε από το παρελθόν του, δεν θα ηττηθεί ποτέ. Ακόμη και αν λόγω συγκυριών, απωλέσει την κυριαρχία επί υλικών αντικειμένων.

Είναι γεγονός ότι τα όσα περιγράφει ο συγγραφέας ισχύουν σε μεγάλο βαθμό συνολικά στο σύγχρονο πολιτισμό. Έναν πολιτισμό που προάγει τον άνθρωπο-λωτοφάγο, χωρίς παρελθόν, χωρίς ήθος, χωρίς ταυτότητα. Απλώς καταναλωτή υλικών και άυλων αγαθών. Θυμίζει κάπως όλο αυτό τη ζοφερή ατμόσφαιρα του Μέγα Ιεροεξεταστή του Ντοστογιέφσκι. Όταν αλλοτριώνεται ο άνθρωπος από την ταυτότητά του τότε δεν βλέπει τον λόγο να αγωνιστεί για αυτήν. Αγωνίζεται μόνον για την επίπλαστη και σαθρή ευημερία του. Μετατρέπεται σε άθυρμα, σε όργανο αλλότριων κέντρων. Που ενίοτε ούτε καν τα γνωρίζει.

Ευθύνη γι’ αυτό φέρουν και οι ηγέτες των λαών. Κι όπως θίγεται στο βιβλίο, ένα από τα μεγαλύτερα ζητήματα είναι σήμερα ο τρόπος ανάδειξης των ηγετών. Οι δίαυλοι ανόδου προς την εξουσία πολύ συχνά δεν είναι αυτοί της αναγνωρισμένης αξίας και ικανότητας ή της γνήσιας πατριωτικής προσφοράς. Αντιθέτως, ενίοτε είναι οι σχέσεις με εξωχώρια κέντρα και παράκεντρα, που προωθούν έμπιστους τοποτηρητές, οι οποίοι υπηρετούν αλλότριους προς το έθνος τους σκοπούς, εξ αρχής εξαρτημένοι και ετεροπροσδιοριζόμενοι.

Πρόκειται για μια επιχείρηση δεκαετιών, που την παρατηρούμε να εφαρμόζεται με συνέπεια και σχεδιασμό. Απορούμε και ενίοτε αγανακτούμε όταν οι αποφάσεις τέτοιων ηγετών είναι αντίθετες με τα πιστεύω της πλειοψηφίας του έθνους τους, με την ιστορία και τις αξίες του έθνους τους. Αλλά υπακούουν σε μια εισαγόμενη ατζέντα, η οποία επιβάλλεται μέσω κατευθυνόμενων μέσων μαζικής ενημέρωσης. Οι λαοί σε τέτοιες συνθήκες νοιώθουν πολιτικά απορφανισμένοι, αλλά χωρίς δυνατότητα αξιόπιστης εναλλακτικής επιλογής, στοιχείο που ευνοεί την άνοδο επικίνδυνων δημαγωγών και καιροσκόπων της πολιτικής.

Πολλές φορές, σε τέτοια ιστορικά αδιέξοδα τον λόγο τον έχει εντέλει ο ίδιος ο λαός, που πρέπει να μεταμορφωθεί ο ίδιος, απαλλασσόμενος από τα αρνητικά χαρακτηριστικά του. Ξαναβρίσκοντας τις αξίες του, τις πηγές της προέλευσής του, πιστεύοντας στον εαυτόν του, ξεκινώντας την ηθική επανάσταση από τα κάτω. Ή τουλάχιστον κάποια τμήματά του που θα λειτουργήσουν ως μαγιά μεταμορφωτική όλου του σώματος.

Δυστυχώς, η κατάσταση που διαμορφώνεται στον νότιο Καύκασο είναι εξαιρετική δυσμενής. Ο ανασχεδιασμός του χάρτη, που αναμφίβολα έχει προετοιμαστεί από καιρό, βλέπουμε να προωθείται με γοργά βήματα.

Η δραματική απώλεια του Αρτσάχ αποτελούσε μόνον μια φάση αυτού του νέου περιβάλλοντος που αναδύεται. Η Τουρκία, η χώρα αυτή που ευθύνεται για τη γενοκτονία των Αρμενίων, των Ελλήνων του Πόντου και της Μικράς Ασίας, καθώς και των Ασσυρίων, επιστρέφει με αξιώσεις περιφερειακής δύναμης για να επιβάλει τις επιδιώξεις της, με τη βοήθεια του Αζερμπαϊτζάν. Για να ελέγξει τις κρίσιμες οδούς που ενώνουν την Μεσόγειο με την σινική ανατολή μέσω της τουρκόφωνης κεντρικής Ασίας.

Εξέλιξη που προφανώς δεν βρίσκει αντίθετες κάποιες δυτικές δυνάμεις, που τυφλωμένες από γεωπολιτικές ιδεοληψίες, όπως η εμμονή για τη διάρρηξη ενός εν δυνάμει αντίπαλου ευρασιατικού στρατοπέδου, δεν αντιλαμβάνονται τον κίνδυνο που ελλοχεύει για τις ίδιες από αυτή την υπερενίσχυση των νεοοθωμανών. Άλλωστε, δεν είναι η πρώτη φορά στην ιστορία που διαπιστώνουμε τέτοιες μυωπικές πολιτικές. Και όλοι γνωρίζουμε πού κατέληξαν. Όπως γνωρίζουμε και τι βαρύτητα είχαν οι υποσχέσεις που είχαν λάβει τόσο ο αρμενικός όσο και ο ελληνικός λαός στις αρχές του 20ού αιώνα.

Και σήμερα, πάλι, και ο ελληνισμός και ο αρμενισμός κινδυνεύουν. Και οι δύο, όπως το περιγράφει και ο συγγραφέας κινδυνεύουν από δύο μεγάλες απειλές -την εξωτερική, την πολιτική, και την εσωτερική, την ηθική.

Αυτή την αλήθεια τη διαισθάνθηκα μπορώ πω για πρώτη φορά πριν από πάνω από 3 δεκαετίες στο οδόφραγμα της Δερύνειας στην Αμμόχωστο της Κύπρου. Εκεί που το ελεύθερο τμήμα του νησιού χωρίζεται με συρματοπλέγματα από το κατεχόμενο από τον τουρκικό στρατό. Αφενός, ίσταται η ευθεία τουρκική απειλή, η ίδια που συνεχίζεται από τον 11ο αιώνα, και την περίφημη μάχη του Ματζικέρτ, απέναντι στον χριστιανικό κόσμο.

Αφετέρου, στρέφοντας τη ματιά προς το εσωτερικό της ελεύθερης Δημοκρατίας, εφορούσε δυναμικά η παγκοσμιοποίηση, που η μικρή Κύπρος θα υφίστατο τελικά με μεγαλύτερη ένταση, λόγω της γεωγραφικής θέσης της αλλά και των οικονομικών της λειτουργιών, υπονομεύοντας την ιστορικο-θρησκευτική της ταυτότητα. Και οι δύο αυτές απειλές, όσο και αν φαίνεται παράδοξο, καθώς η παγκοσμιοποίηση προέρχεται, υποτίθεται, από το μέλλον, ενώ ο τουρκισμός είναι σκοτεινός μεσαίωνας, αλληλοσυμπληρώνονται αρνητικά.

Ας ελπίσουμε λοιπόν ότι πονήματα όπως του σεβαστού συγγραφέα θα ηχήσουν ως καμπάνες συναγερμού και αφύπνισης για τις ευαίσθητες ψυχές, που ακόμη πάλλονται από αγνό πατριωτισμό. Και η Αρμενία θα συνεχίσει να αποτελεί ένα κάστρο πίστης και ελπίδας για ολόκληρη τη χριστιανοσύνη.

  ..............................

Ο κ. Μπαμπκέν Βαρντανιάν (ψευδώνυμο: Βαρντάν Γκριτσέντς) γεννήθηκε τον Σεπτέμβριο του 1930 στην Θεσσαλονίκη από γονείς που επιβίωσαν της Αρμενικής Γενοκτονίας. Ο πατέρας του είχε γεννηθεί σε χωριό κοντά στο Μους (σημερινή Τουρκία) και η μητέρα του στα περίχωρα της Σεβάστειας. Ο πατέρας του γλύτωσε από τύχη από μαζική σφαγή στην πλατεία του χωριού και αφού περιπλανήθηκε, όντας ακόμα έφηβος μέσω Συρίας και Κωνσταντινούπολης στην προσπάθειά του να φτάσει στην Μασσαλία, έμεινε στην Θεσσαλονίκη. Στα χρόνια της κατοχής συνεργάστηκε με Έλληνες και Εβραίους. Το 1946, πηγαίνει στην σοβιετική Αρμενία. Βλέποντας την κατάσταση με το σταλινικό καθεστώς προσπαθεί να οργανώσει μια ομάδα για το μέλλον της Αρμενίας. Συλλαμβάνεται και εξορίζεται κοντά στον ποταμό Βόλγα, όπου εργάζεται για την επισκευή ποταμόπλοιων. Με τον θάνατο του Στάλιν επιστρέφει στο Γερεβάν. Διδάσκει Διεθνείς Σχέσεις σε ανοικτά πανεπιστήμια, ενώ εργάζεται για τη διάσωση ιστορικών τεκμηρίων. Το 1978 μεταναστεύει στην Αμερική, όπου αναλαμβάνει τη διεύθυνση του αρμενικού τμήματος της Φωνής της Αμερικής. Μετά από τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, επιστρέφει στην Αρμενία και προσφέρει τις υπηρεσίες του σε πολλούς τομείς της χώρας.